Zwyczaje i tradycje Świąt Bożego Narodzenia

W dniu 19 grudnia 2024 roku uczniowie klasy I c ze Szkoły Podstawowej nr 2 w Kamiennej Górze, członkowie Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych, wybrali się na lekcję muzealną pt. „Tradycje i zwyczaje Świąt Bożego Narodzenia” w Muzeum Tkactwa w Kamiennej Górze. Pierwszoklasiści wzięli udział w „Cyklu wycieczek edukacyjnych do centrów edukacji oraz wycieczek popularnych rozwijających zainteresowania krajoznawczo-przyrodnicze młodych mieszkańców Kamiennej Góry”, który organizowany jest dla nich przez Zarząd Oddziału Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych w Kamiennej Górze przy wsparciu finansowym Gminy Miejskiej Kamienna Góra.

Po przybyciu do Muzeum Tkactwa na lekcję muzealną spotkali się z Michałem Stołpiec, który zaprosił ich do jednego z pomieszczeń muzealnych na II piętrze, gdzie ich oczom ukazała się wspaniała świąteczna dekoracja z ozdobioną choinką, wigilijnym stołem oraz szopką krakowską, której autorem jest kamiennogórzanin Andrzej Morański (1947-1997) – wielokrotny uczestnik konkursu szopek krakowskich (1983-1996), w których 11-krotnie był laureatem pierwszej nagrody.

Świąteczna lekcja muzealna rozpoczęła się od swobodnej dyskusji, w trakcie której uczniowie chętnie wypowiadali się nt. Świąt Bożego Narodzenia, które ustanowiono w grudniu, w porze zimowego przesilenia słońca, na pamiątkę narodzin Jezusa Chrystusa, jako początek wszystkiego. Wigilia i Święta Bożego Narodzenia mają swoją stałą datę (24-26 grudnia). Rozmawiając o adwencie, czyli czasie oczekiwania wypowiadali się o adwentowych zwyczajach – wieńcach adwentowych, pięciu adwentowych świecach (roratkach – będących symbolem Matki Bożej) oraz kalendarzach adwentowych, które przywędrowały do nas z Niemiec.

Wiele emocji pierwszoklasistów wywołały rozmowy o przygotowaniach na zbliżające się Święta Bożego Narodzenia w ich domach. Słuchając uważnie prowadzącego lekcję muzealną dowiedzieli się, że poprzedniczkami choinki były m. in. snopek zboża ustawiany w każdym kącie izby czy podłaźniczka (czubek jodły, świerku, sosnowa gałąź lub obręcz przetaka opleciona zielonymi gałązkami) wieszana pod sufitem nad wigilijnym stołem. Natomiast choinka, którą do polskiej tradycji przenieśli niemieccy protestanci, uważana jest jako symbol życia, odradzania się, trwania oraz płodności. Pierwszoklasiści bardzo chętnie opowiadali o tradycji ozdabiania choinek w ich domach, na których wieszane są m. in. bombki, łańcuchy, lampki, owoce i słodycze, Michał Stołpiec opowiedział im o tradycyjnej choince, gdy nie było jeszcze bombek i lampek, a na choinki wieszano własnoręcznie przygotowane ozdoby i oświetlał ją żywy płomień świeczek.

Rozmawiając o wieczerzy wigilijnej poznawali tradycję nakrywania stołu białym obrusem, pod którym znajdowało się sianko symbolizujące boży żłóbek oraz dodatkowe nakrycie symbolizujące pamięć o tych, którzy już odeszli lub dla niespodziewanego gościa. Michał Stołpiec Uczestnicy świątecznej lekcji muzealnej wypowiadając się o wigilijnym posiłku mówili, że jest to w ich domach uroczysta kolacja, którą rozpoczynają po pojawieniu się pierwszej gwiazdki, a na stole jest 12 potraw symbolizujących ostatnią wieczerzę Jezusa z dwunastoma apostołami. Jednym z najważniejszych momentów wieczerzy wigilijnej jest dla nich czas dzielenia się opłatkiem i wzajemne składanie życzeń. Wymieniając nazwy tradycyjnych wigilijnych potraw udało im się wymienić większość z nich, w tym barszcz z uszkami, pierogi z kapustą i grzybami, kapusta z grochem, smażony karp, śledzie, makowiec, kompot z suszonych owoców oraz usłyszeli o kutii, a jedna z uczennic wspomniała o makówkach. Ponadto dowiedzieli się, że w kościele w tym magicznym dniu, w nocy z 24 na 25 grudnia, odprawiana jest tradycyjna Msza Święta zwana Pasterką, którą katolicy rozpoczynają obchody Uroczystości Narodzenia Pańskiego, a jej nazwa nawiązuje do pasterzy, którzy zjawili się w betlejemskiej grocie.

Kolejną bożonarodzeniową tradycją są szopki, których pojawienie się, jak opowiedział im prowadzący lekcję muzealną, zawdzięczamy św. Franciszkowi z Asyżu. Szopka bożonarodzeniowa pojawiła się już w XV w. i przedstawia miejsce narodzin Jezusa Chrystusa (stajni, jaskini lub groty). W każdej szopce znajduje się przedstawienie Świętej Rodziny (mały Jezus, Maria i Józef), postaci Trzech Mędrców (Melchior, Kacper i Baltazar). Zobaczyli także drewniane figury dwóch króli - Baltazara i Kacpra, gdyż trzeci król – Melchior, wiele lat temu został niestety skradziony z witryny muzeum i nigdy nieodnaleziony.

Ponadto w rozmawiali z Michałem Stołpiec o tradycyjnych świątecznych wypiekach – piernikach. Ich nazwa pochodzi od piernej, czyli pieprznej przyprawy składającej się z sześciu składników, które wszyscy pierwszoklasiści mogli powąchać, a były to cynamon, goździki, pieprz, kardamon, imbir oraz anyż, a najbardziej podobał im się zapach kardamonu.

Na zakończenie tej części świątecznej lekcji muzealnej jej uczestnicy rozmawiali z muzealnikiem o legendzie św. Mikołaja. Słuchając opowiadania prowadzącego lekcję muzealną, dowiedzieli się, że według średniowiecznych przekazów św. Mikołaj żył naprawdę. Urodzony w greckim mieście Patara, (obecnie znajduje się ono na terenie Turcji) wyróżniał się wśród rówieśników pobożnością i życzliwością, a po śmierci swoich rodziców cały otrzymany majątek przeznaczył na pomoc ubogim – w szczególności dzieciom. Dzielił się z nimi jedzeniem i pieniędzmi, zapewniając im lepszy byt i wyprowadzając ich z biedy. Dzięki swojej dobroci zyskał uznanie okolicznej ludności, która wybrała go na biskupa Miry – jednego z najważniejszych miast w Turcji. Zanim faktycznie został kanonizowany na świętego to zdobył sławę dzięki dobrym uczynkom. Uratował m. in. trzy ubogie panny przed złym losem, zakradając się nocą pod ich dom wrzucając monety na ich posag. Biskup Mikołaj z Miry zmarł on 6 grudnia, a data jego śmierci jest do dzisiaj okazją do wręczania mikołajkowych upominków. Obecnie wizerunek św. Mikołaja - czerwony strój i czapka, został spopularyzowany przez koncert Coca-Cola w 1930 roku. Wcześniej przedstawiany był w stroju biskupa, Ponadto usłyszeli, że Święty Mikołaj mieszka w Laponii niedaleko miasteczka Rovaniemi w Finlandii.

Następnie wszyscy przeszli na muzealny hol zaaranżowany na pracownię plastyczną, gdzie wzięli udział w inspirujących i angażujących ich zajęciach, których głównym celem było samodzielne wykonanie przez wszystkich uczestników świątecznej lekcji muzealnej kartki bożonarodzeniowej z wizerunkiem św. Mikołaja, do której ozdobienia wykorzystali różnokształtne kolorowe cekiny. Ozdoby z cekinów były mocowane do kartek przy pomocy kleju. Wszystkie wykonane przez „małych projektantów” bożonarodzeniowe kartki były bardzo chętnie zaprezentowane na wspólnym, pamiątkowym klasowym zdjęciu z prowadzącym świąteczną lekcję muzealną Michałem Stołpiec.

Po zakończeniu warsztatów plastycznych oraz poznaniu zwyczajów i tradycji Świąt Bożego Narodzenia podziękowali prowadzącemu nią Michałowi Stołpiec za bardzo mile spędzony czas oraz wzajemnie życzyli sobie wesołych Świąt Bożego Narodzenia oraz Szczęśliwego Nowego Roku. Po pożegnaniu się z Nim, opuścili gościnne Muzeum Tkactwa udając się jeszcze do pobliskiej „Pomarańczka Cafe” na „słodkie co nie co” samodzielnie dokonując wyboru najpyszniejszego ciastka dla siebie, a następnie powrócili w wesołych, świątecznych nastrojach, ze swoimi bożonarodzeniowymi kartkami do swojej szkoły.

Opiekę nad uczestnikami lekcji muzealnej sprawowali Bożena Gwiżdż – wychowawczyni klasy oraz Jerzy Rubach – Nauczyciel Kraju Ojczystego i Honorowy Członek PTSM.