Drukuj
fot. via PTSM-JR

W dniu 13 maja 2017 roku członkowie Szkolnych Kółek Historycznych działających przy kamiennogórskich szkołach podstawowych wzięli udział w bardzo interesującej terenowej lekcji muzealnej kontynuując tegoroczny cykl poznawania historii naszego regionu w ramach projektu :Szlakami miejsc pamięci”. Cykl ten współorganizowany jest przez Zarząd Oddziału Polskiego Towarzystwa Schronisk Młodzieżowych, Muzeum Tkactwa, „Projekt Arado – zaginione laboratorium Hitlera” przy wsparciu finansowym Gminy Miejskiej Kamienna Góra.

 

Młodzi miłośnicy historii regionalnej, których nie zniechęcił nawet poranny deszcz, spotkali się w holu muzeum z Małgorzatą Ogonowską – historykiem Muzeum Tkactwa, która zapoznała ich z tematyką i przebiegiem trasy terenowej lekcji historii, która była kontynuacją poprzedniej lekcji muzealnej, gdy uczniowie poznawali dzieje kamiennogórskiej firmy lniarskiej F. V. Grünfeld założonej w 1862 r. Jej celem było poznanie różnych obiektów naszego miasta pochodzących z przełomu XIX i XX wieku, a których powstanie nierozerwalnie łączy się z mieszkańcami wyznania judajskiego. Wszyscy uczestnicy wycieczki historycznej zostali zaopatrzeni w folder „Śladami kamiennogórskich Żydów”, który został wydany w ramach projektu Muzeum na kółkach realizowanego m. in. w Kamiennej Górze w 2015 r.

Przed wyruszeniem na wspólny spacer dowiedzieli się m. in., że w jednej z kamienic w rynku (pl. Wolności 3)  po II wojnie światowej dla kamiennogórskich Żydów urządzono salę spotkań i modlitwy. W 1821 r. Kamiennogórscy Żydzi utworzyli własną wspólnotę religijną, a w 1826 r. na piętrze budynku przy ul. Mickiewicza 2 urządzono tzw. „małą synagogę” – dom modlitwy. Ponadto na rogu Mickiewicza i Bocznej  przed II wojną światową mieszkał Martin Wolff – Żyd, którego w 1943 r. wywieziono do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, skąd trafił do obozu w Buchenwaldzie. Następnie podeszli do wybudowanego w 1905 r. ratusza, którego wyposażenie oraz ozdobne elementy elewacji fundowali rajcy miejscy, fabrykanci pochodzenia żydowskiego. M. in. na elewacji południowej znajduje się płaskorzeźbiony fryz przedstawiający najazd husytów na miasto oraz bohaterską obronę miasta w 1426 r. ufundowany przez Hermanna Rinkla.

Natomiast przy ul. Broniewskiego 1 zobaczyli budynek, w którym mieścił się sklep z odzieżą i pasmanterią, którego właścicielem był kupiec Albert Mosler. Najwięcej budynków związanych z fabrykantami pochodzenia żydowskiego uczestnicy spaceru historycznego zobaczyli przy ul. Papieża Jana Pawła II. Obiekty te związane są z dwoma rodzinami -  Rinkel i Hamburger. Znajdują się tutaj wybudowany w 1903 r. Dom Hermanna Rinkla w, radcy handlowego, wieloletniego zarządcy fabryki lniarskiej J. Rinkel A.G. założonej w 1862 r. oraz Dom Franza Rectora, wieloletniego dyrektora handlowego firmy J. Rinkel A. G.

W wybudowanych w 1887 r. budynkach fabrycznych tej firmy włókienniczej jeszcze po II wojnie światowej działały Zakłady Przemysłu Lniarskiego „LEN”, o obecnie mieści się centrum handlowe.  Przy zbiegu tej ulicy z ul. Piotra Ściegiennego znajduje się okazała willa – Dom Hamburgerów wybudowany w 1904 r. należący do rodziny Maxa Hamburgera, fabrykanta, właściciela firmy lniarskiej „A. Hamburger A.G.” założonej w 1871 r. przez jego stryja Alberta Hamburgera. Natomiast żona Maxa Hamburgera Else była znana z działalności społecznej i akcji dobroczynnych. Przy ul. Gen. Hallera (ul. Armii Ludowej) znajduje się wybudowany w 1913 r. budynek Fundacji Else Hamburger, w którym mieściło się przedszkole oraz żłobek. Najstarszy syn Maxa Hamburgera – Viktor (1900-2001) był cenionym naukowcem prowadzącym badania nad rozwojem komórek nerwowych i embriologią w Stanach Zjednoczonych. Tuż obok willi zobaczyli Dom Handlowy firmy A. Hamburger wybudowany w 1906 r. Aktualnie budynki te użytkowane się przez Powiatowe Centrum Edukacji oraz częściowo przez Dziecięcą Świetlicę Środowiskową.  W dalszej części ulicy widzieli Willę Maxa Hamburgera – syna Alberta (obecnie Urząd Skarbowy) oraz Dom Herberta Rothera, znanego kamiennogórskiego lekarza domowego (obecnie Przedszkole Publiczne nr 3)..

Po dojściu do budynku dworcowego zobaczyli Dom Handlowy firmy J. Rinkel A.G. z 1876 r. przy ul. Bohaterów Getta 2. W dalszej części ulicy, nr 11-19, na pocz. XX w. wybudowane zostały domy dla kadry tej firmy włókienniczej. Dowiedzieli się również, że działania Hermanna Rinkla doprowadziły do utworzenia lokalnego połączenia kolejowego „Doliną Zadrny” z Kamiennej Góry do Okrzeszyna w 1897 r.  Spacerując ulicami miasta usłyszeli, że również właściciele firmy A. Hamburger A. G. wybudowali osiedle dla swoich pracowników w 1908 r. (przy ul. Towarowej). N

Natomiast  duży kompleks zabudowań fabrycznych z lat 1885-1901 należących do firmy A. Hamburger A. G. zobaczyli przy zbiegu ulic Ściegiennego i Lompy. Po przekroczeniu mostu na rzece Bóbr widzieli okazały budynek na ul. Mostowej, w którym po II wojnie światowej mieściło się przedszkole i szkoła dla dzieci pochodzenia żydowskiego, a następnie obiekty fabryczne i budynki mieszkalne należące do założonej w 1878 r. fabryki obuwia Rosenstein & Prerauer. Carl Prerauer, syn założyciela firmy Feliksa był znanym pianistą, dyrygentem i krytykiem muzycznym.

Stąd doszli do fabryki tekstylnej F. V. Grünfelda. W 1885 r. został wybudowany dom handlowy oraz  zabudowania fabryczne – tkalnie, oddziały przygotowawcze, wykańczalnia, szwalnia i hafciarnia jednej z największych w Niemczech firm zajmujących się produkcją tkanin lnianych, a młodzi miłośnicy historii lokalnej mogli zobaczyć w jego wnętrzu obszerny hol. Przy ul. Parkowej zobaczyli również wybudowaną w 1921 r. Willę Grünfeldów,  w której mieszkali członkowie rodziny i przedstawiciele kadry kierowniczej firmy. Słuchając opowiadania prowadzącej terenową lekcję muzealną Małgorzaty Ogonowskiej dotarli do parkingu za Sądem Rejonowym, gdzie w 1858 r. została wybudowana Synagoga, obok której w 1886 r powstał Dom Gminy Żydowskiej. Mieściła się w nim szkoła, sala obrad, biblioteka oraz mieszkanie rabina. Za synagogą znajdowała się rytualna ubojnia. Synagoga została spalona podczas „nocy kryształowej” 9/10 listopada 1938 r. przez bojówkarzy z NSDAP.

Swój turystyczno-historyczny spacer „Śladami kamiennogórskich Żydów” zakończyli na Starym Cmentarzu Żydowskim założonym w 1824 r. Na kirkucie zachowało się kilkadziesiąt macew z widocznymi inskrypcjami w języku hebrajskim i niemieckim oraz rzeźbionymi emblematami (dłonie, złamana palma, świeczka, oko). Od Małgorzaty Ogonowskiej dowiedzieli się m. in. jak wyglądał obrządek pochówku zmarłych. Niestety tzw. Nowy Cmentarz, na którym został pochowany m. in. Falk Valentin  Grünfeld z małżonką Johanną w 1897 r., a podczas II wojny światowej chowano m. in. więźniów filii obozu koncentracyjnego „Gross-Rosen” został zlikwidowany w drugiej połowie XX w.

Opiekę nad uczestnikami lekcji muzealnej sprawowali Małgorzata Rusnarczyk, Ewelina Wielocha – opiekunki kołek historycznych kamiennogórskich szkół podstawowych oraz Jerzy Rubach – Nauczyciel Kraju Ojczystego i Instruktor Krajoznawstwa Regionu PTTK.